Η νέα ΤΟΤΕΕ του ΤΕΕ επιχειρεί να προστατεύσει την παραδοσιακή τεχνογνωσία και να βάλει κανόνες στην αποκατάσταση των λιθόστρωτων μονοπατιών της νησιωτικής Ελλάδας

Στα ελληνικά νησιά, τα καλντερίμια δεν είναι απλώς παλιές διαδρομές. Είναι κομμάτι της ιστορίας των οικισμών, της καθημερινής ζωής των προηγούμενων γενεών και της ίδιας της μορφολογίας του νησιωτικού τοπίου.

Στη Σάμο, όπως και σε πολλά άλλα νησιά του Αιγαίου, τα λιθόστρωτα μονοπάτια συνδέθηκαν για αιώνες με την επικοινωνία ανάμεσα στους οικισμούς, τις καλλιέργειες και τις φυσικές διαβάσεις. Διαμορφώθηκαν πάνω στις ιδιαίτερες συνθήκες του κάθε τόπου και αποτέλεσαν ένα δίκτυο μετακίνησης ανθρώπων, ζώων και προϊόντων πολύ πριν από την κατασκευή του σύγχρονου οδικού δικτύου.

Σήμερα, πολλά από αυτά τα ίχνη του παρελθόντος αποκτούν ξανά αξία. Όχι μόνο επειδή αποτελούν στοιχεία πολιτιστικής κληρονομιάς, αλλά και επειδή μπορούν να ενταχθούν στη σύγχρονη προσπάθεια για βιώσιμη ανάπτυξη των νησιών.

Η Σάμος ως μέρος μιας ευρύτερης νησιωτικής ιστορίας

Η περίπτωση της Σάμου έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Το έντονο ανάγλυφο, οι ορεινές περιοχές και η ιστορική ανάπτυξη των οικισμών δημιούργησαν ένα τοπίο στο οποίο η ανθρώπινη μετακίνηση προσαρμόστηκε στις φυσικές κλίσεις.

Τα παλιά μονοπάτια αποτελούν σήμερα ένα σημαντικό τμήμα της πολιτιστικής και περιβαλλοντικής ταυτότητας του νησιού. Παράλληλα, η αυξανόμενη ζήτηση για πεζοπορικές διαδρομές και εναλλακτικές μορφές τουρισμού δημιουργεί νέες δυνατότητες αξιοποίησής τους.

Το ίδιο ισχύει, με διαφορετικές κάθε φορά μορφές, για πολλά νησιά του Αιγαίου και του Ιονίου. Καλντερίμια, ξερολιθιές, μονοπάτια και παλιές αγροτικές διαδρομές συγκροτούν ένα άτυπο δίκτυο που συνδέει το φυσικό περιβάλλον με την ιστορία και την παραγωγική ζωή των νησιών.

Όταν η παλιά τεχνική συναντά την κλιματική κρίση

Η αξία των καλντεριμιών δεν περιορίζεται στην εικόνα τους.

Η παραδοσιακή κατασκευή τους βασίστηκε στη χρήση της τοπικής πέτρας και στην προσαρμογή στο ανάγλυφο. Η υδατοπερατότητα των λιθόστρωτων επιφανειών και η δυνατότητα φυσικής αποστράγγισης αποτελούν χαρακτηριστικά ιδιαίτερα σημαντικά σε μια εποχή αυξημένων πιέσεων από ακραία καιρικά φαινόμενα και διάβρωση.

Στα νησιά, όπου το νερό αποτελεί διαχρονικά πολύτιμο πόρο και το έδαφος συχνά παρουσιάζει έντονες κλίσεις, η σωστή διαχείριση της βροχής δεν είναι μια θεωρητική τεχνική παράμετρος. Είναι στοιχείο ανθεκτικότητας του ίδιου του τοπίου.

Έτσι, η παραδοσιακή ξερολιθιά και το καλντερίμι αποκτούν μια νέα ανάγνωση: μπορούν να αντιμετωπιστούν ως μορφές ήπιας υποδομής που λειτουργούν σε συνεργασία με το φυσικό περιβάλλον και όχι εναντίον του.

Το μεγάλο πρόβλημα της «εύκολης» αποκατάστασης

Η αναβίωση των μονοπατιών έχει, ωστόσο, και μια παγίδα.

Η αύξηση του πεζοπορικού και φυσιολατρικού τουρισμού δημιουργεί ανάγκες για συντήρηση και αποκατάσταση. Αν όμως οι εργασίες γίνονται χωρίς γνώση της παραδοσιακής τεχνικής, υπάρχει ο κίνδυνος τα παλιά καλντερίμια να χάσουν τα βασικά χαρακτηριστικά τους.

Η εκτεταμένη χρήση σκυροδέματος και τσιμεντοκονιαμάτων μπορεί να αλλοιώσει τόσο την αισθητική όσο και τη λειτουργία τους. Ένα παραδοσιακό μονοπάτι μπορεί να διατηρήσει την εξωτερική του εικόνα, αλλά να έχει πλέον διαφορετική συμπεριφορά ως προς το νερό, το έδαφος και το ίδιο το τοπίο.

Για τα νησιά, όπου η αυθεντικότητα του φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος αποτελεί σημαντικό μέρος της τουριστικής τους ταυτότητας, το ζήτημα αποκτά ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.

Η νέα ΤΟΤΕΕ και η νησιωτική Ελλάδα

Σε αυτό το πλαίσιο έρχεται η νέα Τεχνική Οδηγία του Τεχνικού Επιμελητηρίου Ελλάδας με αντικείμενο την αειφόρο κατασκευή, αποκατάσταση και συντήρηση λιθόστρωτων επιστρώσεων στην ορεινή και νησιωτική Ελλάδα.

Η οδηγία επιχειρεί να δημιουργήσει ενιαίες τεχνικές προδιαγραφές, ώστε οι παρεμβάσεις να πραγματοποιούνται με μεγαλύτερη συνέπεια και σεβασμό στην τοπική τεχνοτροπία.

Το πεδίο εφαρμογής της αφορά, μεταξύ άλλων, παραδοσιακούς οικισμούς, ιστορικούς τόπους και λιθόστρωτα μονοπάτια της υπαίθρου, καθώς και οικισμούς που προϋφίστανται του 1923 ή έχουν πληθυσμό κάτω των 2.000 κατοίκων.

Για τα νησιά αυτό μπορεί να σημαίνει ένα σημαντικό βήμα: οι παλιές διαδρομές να αντιμετωπίζονται όχι ως μεμονωμένα έργα ανάπλασης, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου πολιτιστικού και περιβαλλοντικού κεφαλαίου.

Από το καλντερίμι στον πεζοπορικό τουρισμό

Η συγκυρία είναι ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα για τη Σάμο και τα υπόλοιπα νησιά.

Η ανάπτυξη του πεζοπορικού τουρισμού στρέφει το ενδιαφέρον σε διαδρομές που βρίσκονται έξω από τα μεγάλα τουριστικά κέντρα. Ο επισκέπτης αναζητά πλέον όχι μόνο παραλίες και αξιοθέατα, αλλά και τη δυνατότητα να γνωρίσει το τοπίο περπατώντας.

Ένα παλιό καλντερίμι μπορεί να αποτελέσει ακριβώς αυτόν τον σύνδεσμο. Να οδηγήσει σε έναν ιστορικό οικισμό, σε μια παλιά αγροτική περιοχή, σε ένα ξωκλήσι ή σε ένα φυσικό τοπίο και, ταυτόχρονα, να αφηγηθεί την ιστορία του τόπου.

Η αξιοποίηση, όμως, προϋποθέτει σωστή αποκατάσταση. Η τουριστική ανάπτυξη δεν πρέπει να γίνει αφορμή για να χαθεί η αυθεντικότητα των ίδιων των διαδρομών που την καθιστούν ελκυστική.

Η πρόκληση για τους νησιωτικούς δήμους

Η νέα οδηγία μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο για τους δήμους και τους τοπικούς φορείς των νησιών.

Η συντήρηση ενός δικτύου μονοπατιών απαιτεί τεχνική γνώση, σταθερή χρηματοδότηση και μακροχρόνιο σχεδιασμό. Απαιτεί, όμως, και κάτι ακόμη: τη συμμετοχή ανθρώπων που γνωρίζουν την τοπική παράδοση και τις ιδιαιτερότητες κάθε περιοχής.

Για τη Σάμο και για κάθε νησί, η πρόκληση είναι να διατηρηθεί η ιδιαίτερη ταυτότητα των μονοπατιών και όχι να δημιουργηθεί ένα ενιαίο, τυποποιημένο μοντέλο που θα εφαρμόζεται παντού.

Γιατί η πέτρα της Σάμου, η χάραξη ενός μονοπατιού, ο τρόπος αποστράγγισης και η σχέση του με τον οικισμό αποτελούν μέρος μιας συγκεκριμένης τοπικής ιστορίας.

Η παράδοση ως υποδομή του μέλλοντος

Η δημόσια διαβούλευση για τη νέα ΤΟΤΕΕ βρίσκεται σε εξέλιξη έως τις 20 Σεπτεμβρίου 2026. Η συζήτηση που ανοίγει δεν αφορά επομένως μόνο τους μηχανικούς και τους τεχνικούς φορείς.

Αφορά τις τοπικές κοινωνίες των νησιών, τους δήμους, τους επαγγελματίες του τουρισμού, τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν τα μονοπάτια και όλους όσοι ενδιαφέρονται για τη διατήρηση της φυσιογνωμίας του τόπου τους.

Τα καλντερίμια της Σάμου και των άλλων νησιών μπορούν να παραμείνουν ζωντανά στοιχεία του τοπίου, αρκεί η αποκατάστασή τους να μην αντιμετωπιστεί ως μια ακόμη εργολαβία.

Το πραγματικό στοίχημα είναι διαφορετικό: να διασωθεί η γνώση που κρύβεται μέσα στην πέτρα και να μετατραπεί σε εργαλείο για ένα πιο ανθεκτικό, βιώσιμο και αυθεντικό νησιωτικό τοπίο.