Το πιο ανησυχητικό στοιχείο της νέας δημογραφικής εικόνας δεν είναι μόνο ότι οι γεννήσεις μειώνονται. Είναι ότι η ίδια η μείωση των γεννήσεων δημιουργεί τις προϋποθέσεις για ακόμη μεγαλύτερη μείωση στο μέλλον.
Η Ελλάδα βρίσκεται πλέον αντιμέτωπη με έναν δημογραφικό φαύλο κύκλο. Οι γενιές που γεννήθηκαν μετά το 1980 είναι μικρότερες από τις προηγούμενες. Σήμερα, αυτές οι μικρότερες γενιές βρίσκονται στις ηλικίες όπου δημιουργούν οικογένεια. Έτσι, ακόμη και αν η γονιμότητα παρέμενε σταθερή, υπάρχουν πλέον λιγότερες γυναίκες που μπορούν να κάνουν παιδιά.
Οι αριθμοί είναι αποκαλυπτικοί. Οι γυναίκες ηλικίας 25-44 ετών έχουν μειωθεί κατά περίπου 480.000, δηλαδή κατά 28%. Παράλληλα, η μέση ηλικία απόκτησης παιδιού έχει μετακινηθεί από τα 26,2 στα 32,2 χρόνια.
Αυτό σημαίνει ότι το δημογραφικό πρόβλημα δεν περιορίζεται πλέον στο ερώτημα «γιατί οι Ελληνίδες κάνουν λιγότερα παιδιά;». Έχει περάσει στο επόμενο στάδιο: «πόσες γυναίκες θα υπάρχουν αύριο για να κάνουν παιδιά;»
Και εδώ βρίσκεται ίσως η πιο δύσκολη πλευρά της υπόθεσης.
Το 2024 αντιστοιχούσαν στην Ελλάδα 184 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις. Το 2009 η αντίστοιχη αναλογία ήταν 92 προς 100. Μέσα σε μόλις 15 χρόνια, δηλαδή, η σχέση σχεδόν διπλασιάστηκε.
Δεν πρόκειται για μια απλή στατιστική μεταβολή. Αποτυπώνει μια βαθύτερη αλλαγή στη δομή της χώρας: λιγότερα παιδιά, λιγότεροι νέοι, περισσότερος ηλικιωμένος πληθυσμός και, τελικά, περισσότερες περιοχές όπου οι θάνατοι υπερτερούν συντριπτικά των γεννήσεων.
Ιδιαίτερα στην ελληνική περιφέρεια, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο σκληρή. Σε 17 νομούς καταγράφηκαν το 2024 από 175 έως 276 θάνατοι για κάθε 100 γεννήσεις. Δηλαδή, σε ορισμένες περιοχές για κάθε παιδί που γεννιέται, αντιστοιχούν σχεδόν τρεις θάνατοι.
Και αυτό δημιουργεί έναν δεύτερο φαύλο κύκλο.
Οι νέοι φεύγουν από περιοχές που χάνουν πληθυσμό. Η αποχώρηση των νέων μειώνει τον αριθμό των οικογενειών και των γυναικών αναπαραγωγικής ηλικίας. Οι γεννήσεις μειώνονται ακόμη περισσότερο. Ο πληθυσμός γερνά και οι θάνατοι αυξάνονται. Η περιοχή γίνεται λιγότερο ελκυστική για νέους ανθρώπους και η πληθυσμιακή συρρίκνωση επιταχύνεται.
Το πιο σημαντικό, όμως, είναι ότι η σημερινή εικόνα έχει ήδη μέσα της ένα μέρος του αυριανού αποτελέσματος.
Μεταξύ 1990 και 2009 γεννήθηκαν περίπου 450.000 περισσότερα παιδιά από όσα γεννήθηκαν την εικοσαετία 2010-2029. Αυτές οι μικρότερες γενιές θα φτάσουν στις ηλικίες αναπαραγωγής την περίοδο 2045-2060. Γι' αυτό και η νέα έρευνα εκτιμά ότι οι γεννήσεις είναι πιθανό να μειωθούν ακόμη περισσότερο, περίπου κατά 15%.
Με απλά λόγια: ένα μέρος της δημογραφικής κρίσης του 2050 έχει ήδη δημιουργηθεί σήμερα.
Γι' αυτό το δημογραφικό δεν είναι απλώς ένα ζήτημα του αριθμού των κατοίκων. Είναι ζήτημα οικονομίας, εργασίας, ασφαλιστικού συστήματος, σχολείων, νοσοκομείων, στρατού, περιφέρειας και τελικά της ίδιας της κοινωνικής και παραγωγικής δομής της χώρας.
Και ίσως αυτό είναι το πιο δύσκολο μήνυμα των αριθμών: η Ελλάδα δεν αντιμετωπίζει πλέον μόνο μια μείωση του πληθυσμού της. Αντιμετωπίζει τη συρρίκνωση των ίδιων των γενεών που θα μπορούσαν να αντιστρέψουν αυτή την πορεία.