Ένας λαβύρινθος από σήραγγες, στοές, υπόγειους θαλάμους και αρχαίες κατασκευές βρίσκεται κάτω από ένα από τα σημαντικότερα μνημεία της παγκόσμιας ιστορίας.
Οι νέες δηλώσεις του Τούρκου υπουργού Πολιτισμού και Τουρισμού Μεχμέτ Νουρί Ερσόι επαναφέρουν στο προσκήνιο ένα μυστήριο αιώνων, με μία κρίσιμη διευκρίνιση: τα 9 χιλιόμετρα δεν έχουν τεκμηριωθεί ως μία ενιαία, πλήρως προσβάσιμη υπόγεια σήραγγα.
Για αιώνες, η Αγία Σοφία είχε δύο όψεις. Η μία ήταν αυτή που έβλεπε ο κόσμος: ο τεράστιος τρούλος, τα μάρμαρα, τα ψηφιδωτά και οι στοές. Η δεύτερη παρέμενε κρυμμένη κάτω από το έδαφος.
Αυτή η υπόγεια πλευρά του μνημείου αρχίζει πλέον να αποκαλύπτεται.
Τι υπάρχει κάτω από την Αγία Σοφία
Ο Μεχμέτ Νουρί Ερσόι, μιλώντας σε δημοσιογράφους στο Καχραμανμαράς στις 17 Σεπτεμβρίου, αναφέρθηκε σε ένα εκτεταμένο σύστημα υπόγειων γαλαριών, περασμάτων και σηράγγων κάτω από την Αγία Σοφία.
Σύμφωνα με τις σχετικές αναφορές, ορισμένα τμήματα του συστήματος μπορεί να φθάνουν συνολικά έως περίπου τα 9 χιλιόμετρα.
Η διατύπωση έχει ιδιαίτερη σημασία. Δεν πρόκειται για μία χαρτογραφημένη σήραγγα μήκους εννέα χιλιομέτρων, την οποία μπορεί κάποιος να διασχίσει από τη μία άκρη στην άλλη.
Πρόκειται για επιμέρους τμήματα ενός ευρύτερου υπόγειου συστήματος, αρκετά σημεία του οποίου παραμένουν απροσπέλαστα εξαιτίας καταρρεύσεων και επιχώσεων.
Από τον θρύλο στην αρχαιολογική έρευνα
Οι ιστορίες για μυστικά περάσματα κάτω από την Αγία Σοφία κυκλοφορούν εδώ και δεκαετίες. Πολλές από αυτές παραμένουν μέχρι σήμερα χωρίς αρχαιολογική τεκμηρίωση.
Η ύπαρξη, όμως, σημαντικών υπόγειων κατασκευών δεν αποτελεί πλέον απλώς έναν θρύλο.
Ήδη από το 2020, επιστημονική ομάδα είχε πραγματοποιήσει τρισδιάστατη αποτύπωση περίπου 900 μέτρων υπόγειων αγωγών και κατασκευών.
Οι ερευνητές είχαν επισημάνει ότι αρκετές από αυτές τις υποδομές σχετίζονται με τη διαχείριση του νερού, τον αερισμό και την προστασία του μνημείου από την υγρασία.
Το 2022, ομάδα του Anadolu Agency είχε εισέλθει σε ορισμένες από τις μεγαλύτερες υπόγειες κατασκευές. Ο καθηγητής και μέλος της επιστημονικής επιτροπής της Αγίας Σοφίας Hasan Fırat Diker είχε επίσης συμμετάσχει στην τρισδιάστατη καταγραφή σηράγγων και αγωγών ηλικίας περίπου 1.500 ετών.
Ανάμεσα στα ευρήματα περιλαμβάνεται και ένα υπόγειο ταφικό οικοδόμημα, περίπου τέσσερα μέτρα κάτω από το έδαφος, το οποίο χρονολογείται στον 4ο αιώνα — πριν ακόμη κατασκευαστεί η σημερινή Αγία Σοφία του Ιουστινιανού.
Σχεδόν 2.000 τόνοι χώματος απομακρύνθηκαν
Το μέγεθος των εργασιών γίνεται ακόμη πιο εμφανές από έναν εντυπωσιακό αριθμό.
Τον Φεβρουάριο του 2026, το τουρκικό υπουργείο Πολιτισμού ανακοίνωσε ότι από υπόγειους χώρους, σήραγγες και το λεγόμενο υπόγειο «hypogeum» είχαν απομακρυνθεί συνολικά σχεδόν 2.000 τόνοι χώματος και επιχώσεων.
Μόνο από επτά καταγεγραμμένες γραμμές σηράγγων στη δυτική πλευρά είχαν απομακρυνθεί 1.068 τόνοι, ενώ εκατοντάδες ακόμη τόνοι απομακρύνθηκαν από τρεις υπόγειους χώρους και από το ταφικό συγκρότημα.
Οι εργασίες περιλαμβάνουν την απομάκρυνση λάσπης και επιχώσεων, την καταγραφή των τοιχοποιιών, την αποκατάσταση θόλων και την αντιμετώπιση της υγρασίας.
Στα τέλη Αυγούστου, οι τουρκικές αρχές ανακοίνωσαν ότι στη δυτική αυλή είχαν εντοπιστεί εννέα υπόγειες κατασκευές τύπου σήραγγας, ενώ μεγάλο μέρος των εργασιών καθαρισμού είχε ήδη ολοκληρωθεί.
Θα ανοίξει ο υπόγειος κόσμος στους επισκέπτες;
Αυτό είναι το επόμενο μεγάλο ερώτημα.
Ο Ερσόι άφησε ανοικτό το ενδεχόμενο, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών καθαρισμού, αποκατάστασης και στατικής προστασίας, ορισμένα ασφαλή τμήματα του υπόγειου συγκροτήματος να ανοίξουν στο κοινό.
Εάν αυτό συμβεί, οι επισκέπτες θα έχουν τη δυνατότητα να γνωρίσουν μια διαφορετική πλευρά της Αγίας Σοφίας — όχι αυτή που οδηγεί προς τον τρούλο, αλλά εκείνη που βρίσκεται κάτω από τα θεμέλια του μνημείου.
Μια τεράστια επιχείρηση αποκατάστασης
Η υπόγεια έρευνα αποτελεί μόνο ένα μέρος της μεγάλης επιχείρησης που βρίσκεται σε εξέλιξη.
Η Τουρκία πραγματοποιεί αυτή την περίοδο εκτεταμένες εργασίες αποκατάστασης στην Αγία Σοφία. Στον κύριο τρούλο έχει εγκατασταθεί ειδικό σύστημα προστασίας και πλατφόρμα εργασίας, ενώ χρησιμοποιούνται γεωραντάρ, ψηφιακά μοντέλα, δοκιμές φορτίου και μετρήσεις δονήσεων.
Παράλληλα συνεχίζονται εργασίες στα ψηφιδωτά, στα μάρμαρα, στους ημιθόλους και στους μιναρέδες.
Η Αγία Σοφία που δεν έχουμε δει
Η Αγία Σοφία κατασκευάστηκε μεταξύ 532 και 537 μ.Χ., επί Ιουστινιανού.
Έζησε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, την Άλωση της Κωνσταντινούπολης και την Οθωμανική περίοδο, μετατράπηκε σε μουσείο και στη συνέχεια σε τέμενος.
Κι όμως, σχεδόν 1.500 χρόνια μετά την ανέγερσή της, εξακολουθεί να αποκαλύπτει νέα κομμάτια της ιστορίας της.
Κάτω από τα μάρμαρα που πάτησαν αυτοκράτορες, σουλτάνοι, πατριάρχες και εκατομμύρια επισκέπτες βρίσκεται ένας άλλος κόσμος: σκοτεινός, σε αρκετά σημεία υγρός και σε μεγάλο μέρος του ακόμη απροσπέλαστος.
Οι επιστήμονες έχουν ήδη τεκμηριώσει την ύπαρξη ενός σημαντικού υπόγειου δικτύου.
Το ερώτημα που παραμένει είναι πόσο μεγάλο είναι πραγματικά.
Και ίσως η μεγαλύτερη αποκάλυψη να μην είναι απλώς ότι κάτω από την Αγία Σοφία υπάρχουν σήραγγες.
Είναι ότι, έπειτα από δεκαπέντε αιώνες, η Αγία Σοφία φαίνεται πως δεν έχει ακόμη αποκαλύψει όλη την ιστορία της.