Σε εφαρμογή τίθεται από τις 12 Ιουνίου το νέο Ευρωπαϊκό Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο, το οποίο φέρνει σημαντικές αλλαγές στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών στην ΕΕ, με ιδιαίτερη επίδραση στις χώρες πρώτης γραμμής όπως η Ελλάδα.

Κεντρικοί άξονες του νέου πλαισίου είναι ο υποχρεωτικός προέλεγχος (screening) όλων όσοι εισέρχονται παράτυπα στην ΕΕ, καθώς και η επιτάχυνση της διαδικασίας ασύλου μέσω fast-track συνοριακών διαδικασιών με αυστηρά χρονοδιαγράμματα. Στο πλαίσιο του υποχρεωτικού προελέγχου όλων των παράτυπα εισερχόμενων μεταναστών και προσφύγων πριν ακόμη θεωρηθεί ότι έχουν εισέλθει κανονικά στην ευρωπαϊκή επικράτεια, θα πραγματοποιείται εξακρίβωση ταυτότητας, λήψη βιομετρικών δεδομένων, έλεγχος ασφαλείας, υγειονομικός έλεγχος και διασταύρωση στοιχείων με ευρωπαϊκές βάσεις δεδομένων.

Το δεύτερο κρίσιμο σκέλος του Συμφώνου αφορά την επιτάχυνση των διαδικασιών ασύλου, με στόχο να περιοριστούν οι πολυετείς εκκρεμότητες που χαρακτήριζαν επί χρόνια το ευρωπαϊκό σύστημα. Το νέο πλαίσιο προβλέπει συνοριακές διαδικασίες ταχείας αξιολόγησης, αυστηρά χρονοδιαγράμματα, γρηγορότερη απόρριψη αιτήσεων που θεωρούνται προδήλως αβάσιμες και ειδική αντιμετώπιση αιτούντων από χώρες με χαμηλά ποσοστά αναγνώρισης ασύλου. Προβλέπεται η εξέταση των αιτήσεων ταχύτερα, συχνά εντός 12 εβδομάδων, ενώ πολλοί αιτούντες θα παραμένουν σε ελεγχόμενες ή κλειστές δομές μέχρι την ολοκλήρωση της διαδικασίας.

Η ελληνική πλευρά εκτιμά ότι το νέο πλαίσιο μπορεί να ενισχύσει την αποτελεσματικότητα της διαχείρισης των ροών, αν και αναγνωρίζονται σημαντικές προκλήσεις σε επίπεδο υποδομών, προσωπικού και τεχνολογικών συστημάτων. Παραμένει ανοιχτό το ζήτημα της ουσιαστικής κατανομής ευθυνών μεταξύ των κρατών-μελών, καθώς οι χώρες πρώτης γραμμής συνεχίζουν να δέχονται τη μεγαλύτερη πίεση από τις μεταναστευτικές ροές. Το νέο Σύμφωνο έχει ήδη προκαλέσει έντονες συζητήσεις σε ευρωπαϊκό επίπεδο, με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και νομικούς φορείς να εκφράζουν ανησυχίες ότι η πίεση χρόνου μπορεί να οδηγήσει σε βιαστικές ή «τυποποιημένες» απορρίψεις αιτήσεων ασύλου.