Η μεγάλη ευκαιρία της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής που παραμένει εκτός της εθνικής τουριστικής στρατηγικής

του Νικόλαου Σαρούκου

Κάποιες φορές η Ελλάδα δεν χάνει ευκαιρίες επειδή δεν διαθέτει υποδομές. Τις χάνει επειδή δεν διαθέτει σχέδιο.

Η Ελλάδα βρίσκεται σήμερα μπροστά σε μία από αυτές τις περιπτώσεις. Εδώ και χρόνια η δημόσια συζήτηση περιστρέφεται γύρω από την ανάγκη επιμήκυνσης της τουριστικής περιόδου, την προσέλκυση επισκεπτών υψηλής δαπάνης, την ανάπτυξη ειδικών μορφών τουρισμού και την ενίσχυση της περιφέρειας. Αναζητούμε συνεχώς το «επόμενο μεγάλο προϊόν» του ελληνικού τουρισμού, επενδύοντας στον γαστρονομικό, τον ιαματικό, τον αθλητικό ή τον συνεδριακό τουρισμό. Κι όμως, την ίδια στιγμή, αφήνουμε σχεδόν αναξιοποίητο έναν τομέα στον οποίο η Ελλάδα όχι μόνο διαθέτει συγκριτικό πλεονέκτημα, αλλά συγκαταλέγεται μεταξύ των κορυφαίων ευρωπαϊκών χωρών.

Την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή.

Σε αντίθεση με άλλες μορφές ιατρικού τουρισμού, εδώ δεν χρειάζεται να πείσουμε την αγορά ότι διαθέτουμε ποιοτικές υπηρεσίες. Η διεθνής αναγνώριση υπάρχει ήδη. Ελληνικές μονάδες εξωσωματικής γονιμοποίησης προσελκύουν εδώ και χρόνια ζευγάρια από τη Μεγάλη Βρετανία, τη Γερμανία, τη Γαλλία, την Ιταλία, τις σκανδιναβικές χώρες, τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά και τη Μέση Ανατολή. Παρ’ όλα αυτά, η χώρα εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή αποκλειστικά ως υπηρεσία υγείας και όχι ως έναν ολοκληρωμένο πυλώνα τουριστικής και περιφερειακής ανάπτυξης.

Και ίσως εδώ βρίσκεται το μεγαλύτερο ελληνικό παράδοξο. Διαθέτουμε το προϊόν, διαθέτουμε την τεχνογνωσία, διαθέτουμε τη διεθνή αξιοπιστία. Εκείνο που δεν διαθέτουμε είναι μια εθνική στρατηγική που θα ενώσει την υγεία με τον τουρισμό.

Η γονεϊκότητα μεταφέρεται όλο και αργότερα
Η υπογεννητικότητα αποτελεί σήμερα μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για την Ευρώπη. Ταυτόχρονα, όμως, αλλάζει και ο τρόπος με τον οποίο οι σύγχρονες κοινωνίες αντιλαμβάνονται τη δημιουργία οικογένειας. Η ολοκλήρωση των σπουδών, η επαγγελματική εξέλιξη, οι οικονομικές δυσκολίες, αλλά και οι διαφορετικές κοινωνικές επιλογές μεταθέτουν συνεχώς την απόφαση για την απόκτηση παιδιού.

Σύμφωνα με τη Eurostat, η μέση ηλικία απόκτησης του πρώτου παιδιού στην Ευρωπαϊκή Ένωση πλησιάζει πλέον τα 30 έτη, ενώ σε χώρες όπως η Ιταλία, η Ισπανία και η Ιρλανδία ξεπερνά τα 31. Η εικόνα αυτή αποτυπώνεται και στην Ελλάδα, όπου ολοένα περισσότερες γυναίκες αναζητούν λύσεις υποβοηθούμενης αναπαραγωγής μετά την ηλικία των 35 ή ακόμη και των 40 ετών. Η εξέλιξη αυτή δεν αποτελεί μια προσωρινή κοινωνική τάση. Αποτελεί τη νέα πραγματικότητα. Και όσο η ηλικία τεκνοποίησης αυξάνεται, τόσο μεγαλύτερη γίνεται η ανάγκη πρόσβασης σε υπηρεσίες υψηλού επιπέδου υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Δεν είναι τυχαίο ότι η αγορά του λεγόμενου fertility tourism αναπτύσσεται με εντυπωσιακούς ρυθμούς σε παγκόσμιο επίπεδο. Χιλιάδες ζευγάρια κάθε χρόνο επιλέγουν να ταξιδέψουν σε άλλη χώρα προκειμένου να αποκτήσουν πρόσβαση σε καλύτερα ποσοστά επιτυχίας, μικρότερους χρόνους αναμονής, ευνοϊκότερο νομοθετικό πλαίσιο ή χαμηλότερο κόστος θεραπείας.

Πρόκειται για μια αγορά που δεν στηρίζεται στην αναψυχή αλλά στην ελπίδα. Και γι’ αυτό ακριβώς διαθέτει πολύ διαφορετικά χαρακτηριστικά από τον παραδοσιακό τουρισμό.

Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στους πρωταθλητές της Ευρώπης
Εδώ ακριβώς αρχίζει το ελληνικό συγκριτικό πλεονέκτημα. Ενώ αρκετές χώρες επενδύουν σημαντικά ποσά για να αποκτήσουν φήμη στον χώρο της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, η Ελλάδα διαθέτει ήδη αυτό που δύσκολα αποκτάται: επιστημονική αξιοπιστία και μετρήσιμα αποτελέσματα.

Σύμφωνα με δημοσιευμένα επιστημονικά δεδομένα, οι ελληνικές μονάδες εμφανίζουν από τα υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας στην Ευρώπη. Σε γυναίκες ηλικίας έως 34 ετών, το ποσοστό κλινικής εγκυμοσύνης φθάνει το 53,2%, όταν στην Ισπανία καταγράφεται περίπου στο 41,8%. Στην ηλικιακή ομάδα 35-39 ετών η Ελλάδα εξακολουθεί να υπερέχει, με ποσοστό 44,8%, έναντι περίπου 34,9% της Ισπανίας, ενώ ακόμη και στις γυναίκες άνω των 40 ετών τα αποτελέσματα παραμένουν ιδιαίτερα ανταγωνιστικά σε ευρωπαϊκό επίπεδο.

Τα στοιχεία αυτά αποκτούν ακόμη μεγαλύτερη σημασία αν ληφθεί υπόψη ότι η Ελλάδα αντιμετωπίζει σημαντικό αριθμό ιδιαίτερα απαιτητικών περιστατικών, καθώς πολλές γυναίκες προσέρχονται σε μεγαλύτερες ηλικίες. Η εμπειρία που έχει αποκτηθεί από τις ελληνικές μονάδες δεν περιορίζεται μόνο στον αριθμό των κύκλων θεραπείας, αλλά και στη διαχείριση σύνθετων περιστατικών που απαιτούν υψηλή εξειδίκευση.

Το ανταγωνιστικό πλεονέκτημα της χώρας δεν βασίζεται αποκλειστικά στους αριθμούς. Βασίζεται κυρίως στο ανθρώπινο δυναμικό. Έλληνες γυναικολόγοι, εμβρυολόγοι και γενετιστές συγκαταλέγονται εδώ και χρόνια μεταξύ των πλέον καταρτισμένων επιστημόνων στην Ευρώπη, ενώ πολλές ελληνικές μονάδες συνεργάζονται με διεθνή ερευνητικά κέντρα και εφαρμόζουν τις πλέον σύγχρονες τεχνικές υποβοηθούμενης αναπαραγωγής.

Με άλλα λόγια, η Ελλάδα δεν ανταγωνίζεται χώρες χαμηλού κόστους. Ανταγωνίζεται τις κορυφαίες ευρωπαϊκές αγορές στην ποιότητα των υπηρεσιών.

Το νομοθετικό πλεονέκτημα που λίγες χώρες διαθέτουν
Στη διεθνή αγορά της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όμως, δεν αρκούν μόνο οι καλές ιατρικές επιδόσεις. Εξίσου σημαντικό ρόλο διαδραματίζει το θεσμικό περιβάλλον μέσα στο οποίο λειτουργούν οι μονάδες.

Και εδώ η Ελλάδα διαθέτει ακόμη ένα σημαντικό συγκριτικό πλεονέκτημα.

Με τις πρόσφατες αλλαγές στη νομοθεσία, η δυνατότητα πρόσβασης σε θεραπεία υποβοηθούμενης αναπαραγωγής επεκτάθηκε έως το 54ο έτος της ηλικίας της γυναίκας, κατόπιν των προβλεπόμενων ιατρικών και θεσμικών προϋποθέσεων. Παράλληλα, η ελληνική νομοθεσία θεωρείται από τις πλέον σύγχρονες στην Ευρώπη όσον αφορά τη δωρεά γενετικού υλικού και τη συνολική ρύθμιση της ιατρικώς υποβοηθούμενης αναπαραγωγής. Σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες ισχύουν αυστηρότερα ηλικιακά όρια, μεγαλύτεροι χρόνοι αναμονής ή περιορισμοί σε συγκεκριμένες τεχνικές. Το αποτέλεσμα είναι χιλιάδες ζευγάρια να αναζητούν λύσεις εκτός της χώρας τους.

Αυτό ακριβώς δημιουργεί τη διεθνή αγορά του fertility tourism.

Και εδώ γεννάται το εύλογο ερώτημα: γιατί η Ελλάδα, που διαθέτει τόσο ισχυρά πλεονεκτήματα, δεν έχει ακόμη επενδύσει οργανωμένα στην προβολή τους;

Ο ιατρικός τουρισμός δεν είναι ίδιος σε όλους τους τομείς
Τα τελευταία χρόνια ο ιατρικός τουρισμός αναπτύσσεται με ταχύτητα σε πολλές ανταγωνίστριες χώρες της Μεσογείου.

Η Τουρκία έχει εξελιχθεί σε σημαντικό προορισμό μεταμοσχεύσεων μαλλιών. Η Ουγγαρία αποτελεί σημείο αναφοράς στον οδοντιατρικό τουρισμό. Άλλες χώρες επενδύουν στις αισθητικές επεμβάσεις ή σε χειρουργικές πράξεις χαμηλότερου κόστους.

Ωστόσο, δεν είναι όλες οι μορφές ιατρικού τουρισμού ίδιες.

Τα τελευταία χρόνια διεθνή μέσα ενημέρωσης έχουν αναδείξει δεκάδες περιπτώσεις επιπλοκών, κακής ποιότητας υπηρεσιών ή ακόμη και σοβαρών προβλημάτων υγείας σε ασθενείς που επέλεξαν φθηνότερες λύσεις στο εξωτερικό για αισθητικές επεμβάσεις, οδοντιατρικές εργασίες ή μεταμοσχεύσεις μαλλιών. Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή βρίσκεται στον αντίποδα αυτής της λογικής.

Εδώ η επιλογή δεν γίνεται με μοναδικό κριτήριο το κόστος. Γίνεται κυρίως με βάση την επιστημονική αξιοπιστία, τα ποσοστά επιτυχίας, την ποιότητα των εργαστηρίων, την εμπειρία των εμβρυολόγων και την ασφάλεια που εμπνέει κάθε μονάδα. Και ακριβώς σε αυτά τα στοιχεία η Ελλάδα διαθέτει ένα από τα ισχυρότερα «διαβατήρια» στην ευρωπαϊκή αγορά.

Ελλάδα: Ο τουρίστας που δεν έρχεται μόνο για θεραπεία
Ένα από τα μεγαλύτερα λάθη που γίνονται στη δημόσια συζήτηση είναι ότι ο τουρισμός υποβοηθούμενης αναπαραγωγής αντιμετωπίζεται αποκλειστικά ως μια ιατρική υπηρεσία. Στην πραγματικότητα πρόκειται για μια ολοκληρωμένη ταξιδιωτική εμπειρία με σημαντικό οικονομικό αποτύπωμα. Το ζευγάρι που ταξιδεύει για θεραπεία δεν επισκέπτεται απλώς μια κλινική και επιστρέφει την επόμενη ημέρα στη χώρα του. Παραμένει αρκετές ημέρες ή ακόμη και εβδομάδες στον προορισμό, χρησιμοποιεί ξενοδοχεία, επισκέπτεται εστιατόρια, μετακινείται, καταναλώνει τοπικά προϊόντα, πραγματοποιεί αγορές και, σε πολλές περιπτώσεις, επιστρέφει περισσότερες από μία φορές μέχρι την ολοκλήρωση της θεραπείας.

Πρόκειται, επομένως, για έναν επισκέπτη με υψηλή κατά κεφαλήν δαπάνη, ο οποίος ταξιδεύει καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους και δεν επηρεάζεται από την εποχικότητα. Είναι ακριβώς το προφίλ του τουρίστα που επιδιώκει διαχρονικά να προσελκύσει η ελληνική τουριστική πολιτική: επισκέπτες που παραμένουν περισσότερες ημέρες, καταναλώνουν περισσότερες υπηρεσίες και διαχέουν το οικονομικό τους αποτύπωμα σε πολλούς διαφορετικούς κλάδους της οικονομίας.

Ακόμη σημαντικότερο είναι το γεγονός ότι η σχέση αυτών των επισκεπτών με τον προορισμό αποκτά έντονα συναισθηματικά χαρακτηριστικά. Όταν η θεραπεία ολοκληρωθεί με επιτυχία, η Ελλάδα δεν είναι απλώς η χώρα όπου πραγματοποιήθηκε μια ιατρική πράξη. Είναι ο τόπος όπου ξεκίνησε μια οικογένεια. Αυτό δημιουργεί έναν ιδιαίτερο δεσμό με τον προορισμό, που δύσκολα συναντάται σε οποιαδήποτε άλλη μορφή τουρισμού.

Μια ευκαιρία για την ελληνική περιφέρεια
Ίσως το σημαντικότερο στοιχείο αυτής της μορφής τουρισμού είναι ότι δεν αφορά αποκλειστικά τους μεγάλους αστικούς προορισμούς. Αντίθετα, μπορεί να αποτελέσει ένα ισχυρό εργαλείο περιφερειακής ανάπτυξης για πόλεις που αναζητούν μια νέα τουριστική ταυτότητα.

Η Λάρισα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Διαθέτει ισχυρή ιατρική κοινότητα, σύγχρονες ιδιωτικές δομές υγείας, υψηλού επιπέδου επιστημονικό προσωπικό και εξαιρετική προσβασιμότητα, τόσο οδικώς όσο και σιδηροδρομικώς. Παράλληλα, βρίσκεται στο κέντρο ενός μοναδικού γεωγραφικού συμπλέγματος, με άμεση πρόσβαση στον Όλυμπο, τα Μετέωρα, το Πήλιο, τις παραλίες της Θεσσαλίας και δεκάδες πολιτιστικούς και γαστρονομικούς προορισμούς.

Ένα ζευγάρι που θα επιλέξει τη Λάρισα για θεραπεία δεν χρειάζεται να βιώσει μια αποκλειστικά νοσοκομειακή εμπειρία. Μπορεί να συνδυάσει την ιατρική διαδικασία με τη γνωριμία ενός αυθεντικού ελληνικού προορισμού, αποφεύγοντας την πίεση και το υψηλότερο κόστος των μεγάλων μητροπολιτικών κέντρων. Η ίδια λογική θα μπορούσε να εφαρμοστεί και σε άλλες πόλεις, όπως η Πάτρα, τα Ιωάννινα, το Ηράκλειο ή ακόμη και η Καλαμάτα, δημιουργώντας ένα νέο δίκτυο περιφερειακών προορισμών ιατρικού τουρισμού.

Αυτή είναι ίσως η μεγαλύτερη αναπτυξιακή αξία του fertility tourism. Δεν συγκεντρώνει την οικονομική δραστηριότητα αποκλειστικά στις ήδη ανεπτυγμένες περιοχές, αλλά μπορεί να δημιουργήσει νέες εστίες ανάπτυξης στην ελληνική περιφέρεια, αξιοποιώντας υφιστάμενες υποδομές και επιστημονικό δυναμικό.

Η αγορά υπάρχει. Η στρατηγική απουσιάζει
Το πιο εντυπωσιακό στοιχείο είναι ότι η Ελλάδα δεν χρειάζεται να δημιουργήσει από την αρχή αυτή την αγορά. Η αγορά υπάρχει ήδη και αναπτύσσεται με ταχύτατους ρυθμούς σε ολόκληρο τον κόσμο. Η γήρανση του πληθυσμού, η αύξηση της ηλικίας τεκνοποίησης, οι εξελίξεις στην ιατρική τεχνολογία και οι διαφορετικές νομοθετικές ρυθμίσεις μεταξύ των κρατών δημιουργούν ολοένα μεγαλύτερες ροές ασθενών που ταξιδεύουν στο εξωτερικό για θεραπεία.

Η χώρα διαθέτει ήδη το σημαντικότερο κεφάλαιό της: εξαιρετικούς επιστήμονες, σύγχρονες μονάδες, υψηλά ποσοστά επιτυχίας, ανταγωνιστικό κόστος και ένα νομοθετικό πλαίσιο που θεωρείται από τα πλέον ευέλικτα στην Ευρώπη. Εκείνο που απουσιάζει είναι η εθνική στρατηγική.

Δεν υπάρχει ένα ενιαίο διεθνές brand που να συνδέει την Ελλάδα με την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή. Δεν υπάρχουν οργανωμένες καμπάνιες προβολής στις αγορές-στόχους. Δεν υπάρχει συντονισμένη συνεργασία μεταξύ των υπουργείων Τουρισμού και Υγείας, των περιφερειών, των δήμων, των ιατρικών μονάδων, των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων και των αεροπορικών εταιρειών.

Με άλλα λόγια, διαθέτουμε όλα τα απαραίτητα συστατικά, αλλά όχι τη συνταγή που θα τα ενώσει σε ένα ολοκληρωμένο εθνικό προϊόν.

Από τον τουρισμό της θεραπείας στον τουρισμό της ελπίδας
Η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή δεν είναι απλώς μια ακόμη μορφή ιατρικού τουρισμού. Είναι ίσως η πιο ανθρώπινη μορφή του. Δεν συνδέεται με την αποκατάσταση μιας αισθητικής ατέλειας ούτε με μια προαιρετική ιατρική παρέμβαση. Συνδέεται με την πιο βαθιά επιθυμία ενός ζευγαριού: να αποκτήσει παιδί.

Γι’ αυτό και η αξία της υπερβαίνει τους οικονομικούς δείκτες. Βεβαίως, δημιουργεί εισόδημα, νέες θέσεις εργασίας, ενισχύει την περιφερειακή ανάπτυξη και επιμηκύνει την τουριστική περίοδο. Πάνω απ’ όλα, όμως, δημιουργεί μια σχέση εμπιστοσύνης ανάμεσα στη χώρα και στους ανθρώπους που την επιλέγουν σε μία από τις σημαντικότερες στιγμές της ζωής τους.

Σε μια περίοδο κατά την οποία η Ελλάδα αναζητά ένα νέο μοντέλο τουριστικής ανάπτυξης, λιγότερο εξαρτημένο από την εποχικότητα και περισσότερο προσανατολισμένο στην ποιότητα, η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή αποτελεί ίσως ένα από τα πιο ολοκληρωμένα παραδείγματα ειδικής μορφής τουρισμού. Δεν επιβαρύνει τις υποδομές, δημιουργεί υψηλή προστιθέμενη αξία, αξιοποιεί την επιστημονική γνώση και ενισχύει περιοχές που μέχρι σήμερα δεν θεωρούνται παραδοσιακοί τουριστικοί προορισμοί.

Ελλάδα: Δεν μας λείπουν οι δυνατότητες. Μας λείπει η απόφαση
Συχνά συζητούμε για την ανάγκη να εμπλουτίσουμε το ελληνικό τουριστικό προϊόν, να αυξήσουμε την κατά κεφαλήν δαπάνη, να επιμηκύνουμε την τουριστική περίοδο και να δημιουργήσουμε νέες ευκαιρίες για την ελληνική περιφέρεια. Στην περίπτωση της υποβοηθούμενης αναπαραγωγής, όλες αυτές οι προϋποθέσεις συνυπάρχουν ήδη.

Η Ελλάδα διαθέτει επιστήμονες διεθνούς κύρους, σύγχρονες μονάδες, ανταγωνιστικό κόστος, υψηλά ποσοστά επιτυχίας και ένα θεσμικό πλαίσιο που αποτελεί σημείο αναφοράς στην Ευρώπη. Δεν χρειάζεται να δημιουργήσει από την αρχή μια νέα αγορά· η αγορά υπάρχει και αναπτύσσεται. Δεν χρειάζεται να επενδύσει στη δημιουργία τεχνογνωσίας· η τεχνογνωσία υπάρχει ήδη. Δεν χρειάζεται να αναζητήσει συγκριτικά πλεονεκτήματα· τα διαθέτει. Αυτό που χρειάζεται είναι μια ολοκληρωμένη εθνική στρατηγική που θα αντιμετωπίσει την υποβοηθούμενη αναπαραγωγή όχι μόνο ως υπηρεσία υγείας, αλλά ως έναν πυλώνα του ελληνικού τουρισμού, της καινοτομίας και της περιφερειακής ανάπτυξης.

Γιατί, τελικά, οι χώρες δεν ξεχωρίζουν μόνο επειδή διαθέτουν πλεονεκτήματα. Ξεχωρίζουν επειδή έχουν το όραμα να τα αναγνωρίσουν και την αποφασιστικότητα να τα αξιοποιήσουν.

Ίσως, λοιπόν, η Ελλάδα δεν χρειάζεται να αναζητήσει το επόμενο μεγάλο κεφάλαιο του ελληνικού τουρισμού. Ίσως το έχει ήδη.

Και αυτό το κεφάλαιο δεν αφορά μόνο τον τουρισμό. Αφορά την ελπίδα, τη ζωή και το μέλλον.

(*) Ο κ. Νικόλαος Σαρούκος είναι προϊστάμενος Ελέγχου, Επιθεωρήσεων και Τουριστικής Ανάπτυξης Θεσσαλίας

Υπουργείο Τουρισμού

Διεύθυνση Τουρισμού Θεσσαλίας

ΠΗΓΗ https://money-tourism.gr/i