Το ευρωπαϊκό πρόγραμμα RAINS εγκατέστησε σε ελαιώνες του νησιού νέες τεχνολογίες συγκράτησης νερού και προστασίας του εδάφους – Το μεγάλο στοίχημα είναι να αποδειχθεί ότι μπορούν να λειτουργήσουν οικονομικά και πρακτικά στο  χωράφι
Κάτω από τον καυτό ήλιο της Λέσβου, γύρω από τον κορμό μιας  ελιάς, απλώνεται ένα λεπτό βιοδιασπώμενο δίχτυ. Στερεώνεται με πέτρες και ειδικά τεμάχια κομπόστ, ενώ στο έδαφος τοποθετούνται αισθητήρες και υλικά συγκράτησης νερού.

Η εικόνα μπορεί να μοιάζει ασυνήθιστη για τον παραδοσιακό λεσβιακό ελαιώνα. Στην πραγματικότητα, όμως, αποτελεί μέρος μιας μεγάλης ευρωπαϊκής προσπάθειας να απαντηθεί ένα ερώτημα που γίνεται κάθε χρόνο πιο πιεστικό:

Πώς μπορεί να διατηρηθεί παραγωγική η γεωργία, όταν το νερό λιγοστεύει και οι βροχές, αντί να ποτίζουν ομαλά τη γη, πέφτουν συχνά απότομα και παρασύρουν το γόνιμο έδαφος;

Η Λέσβος βρίσκεται πλέον στην πρώτη γραμμή αυτής της έρευνας.

Από το ερευνητικό εργαστήριο στον λεσβιακό ελαιώνα
Στο πλαίσιο του ευρωπαϊκού προγράμματος Horizon Europe και του έργου RAINS – Resilient Agricultural Irrigation Systems for Water Scarcity in Europe, ερευνητές του Ινστιτούτου Εδαφοϋδατικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ επισκέφθηκαν το νησί και προχώρησαν στην εγκατάσταση πιλοτικών εφαρμογών σε ελαιώνες στο Σίγρι και στην περιοχή της Πέτρας.

Η αρχή έγινε στις 28 Ιουλίου, με το συμμετοχικό εργαστήριο που πραγματοποιήθηκε στην αίθουσα του Περιφερειακού Συμβουλίου, όπου παρουσιάστηκαν οι τεχνολογίες και συζητήθηκαν με τους τοπικούς φορείς οι πραγματικές ανάγκες των αγροτών.

Στην εφαρμογή των νέων συστημάτων συμμετείχαν οι ερευνητές του Ινστιτούτου Εδαφοϋδατικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ Β. Τακαβάκογλου και Β. Ασχονίτης, μαζί με τους συνεργάτες τους Ε. Πανά, Μ. Τζίμα και Θ. Αγγελλέλη. Στο πεδίο συνέδραμαν ο διευθυντής της Διεύθυνσης Αγροτικής Οικονομίας και Αλιείας Λέσβου, κ.  Γ. Λαγουτάρης, η γεωπόνος Α. Αϊναλίδου και  μέλη του Αγροτικού Συνεταιρισμού Πέτρας. Η ομάδα εγκατέστησε τις πιλοτικές εφαρμογές σε επιλεγμένους ελαιώνες της επιχείρησης FALCON στο Σίγρι και σε ελαιώνες μελών του Αγροτικού Συνεταιρισμού Πέτρας.

Το RAINS είναι ένα τετραετές έργο, προϋπολογισμού περίπου 4,87 εκατ. ευρώ, στο οποίο συμμετέχουν 17 εταίροι από έξι χώρες. Προβλέπει τη δοκιμή δέκα διαφορετικών λύσεων σε πιλοτικές γεωργικές εκμεταλλεύσεις στην Ελλάδα και στην Ισπανία.

«Στερεό νερό»: Η υγρασία εκεί όπου τη χρειάζεται το δέντρο
Μία από τις πλέον ενδιαφέρουσες εφαρμογές είναι το λεγόμενο Solid Water, ένα υλικό σε μορφή υδρογέλης, το οποίο μπορεί να απορροφά και να συγκρατεί νερό μέσα στο έδαφος.

Η λογική είναι απλή: αντί ένα μέρος του νερού της άρδευσης ή της βροχής να χάνεται γρήγορα από την εξάτμιση ή να απομακρύνεται από τη ρίζα, αποθηκεύεται προσωρινά μέσα στο υλικό και αποδεσμεύεται σταδιακά όταν το έδαφος αρχίζει να στεγνώνει.

Δεν πρόκειται για νερό που εμφανίζεται από το πουθενά – τέτοια θαύματα παραμένουν αρμοδιότητα άλλων. Πρόκειται για έναν διαφορετικό τρόπο διαχείρισης του νερού που ήδη υπάρχει, ώστε μεγαλύτερο μέρος του να αξιοποιείται από το φυτό.

Σε ξηρικές ή δύσκολα αρδευόμενες περιοχές, ακόμη και λίγες επιπλέον ημέρες διατήρησης της υγρασίας κοντά στη ρίζα μπορεί να είναι κρίσιμες κατά τους θερμούς μήνες.

Δίχτυα που «πιάνουν» την υγρασία και προστατεύουν το χώμα
Στους πιλοτικούς ελαιώνες τοποθετήθηκαν επίσης Fog Collectors, ειδικά δίχτυα συλλογής υγρασίας. Στόχος τους είναι να δεσμεύουν σταγονίδια από την ομίχλη και την ατμοσφαιρική υγρασία, ώστε το νερό να συλλέγεται και να μπορεί να αξιοποιηθεί στην άρδευση.

Παράλληλα χρησιμοποιήθηκαν βιοδιασπώμενα δίχτυα εδάφους, τα οποία απλώνονται γύρω από τα δέντρα. Τα δίχτυα αυτά μειώνουν την άμεση έκθεση του εδάφους στον ήλιο, συμβάλλουν στη διατήρηση της υγρασίας και λειτουργούν ως ένα πρώτο εμπόδιο απέναντι στην επιφανειακή απορροή.

Η εφαρμογή έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τη Λέσβο, όπου μεγάλο μέρος των ελαιώνων βρίσκεται σε επικλινή, πετρώδη εδάφη με μικρό βάθος. Σε τέτοιες εκτάσεις, μια ισχυρή βροχή μπορεί να μην προλάβει να εισχωρήσει στο χώμα. Το νερό κατεβαίνει γρήγορα την πλαγιά, παρασύροντας μαζί του πολύτιμο επιφανειακό έδαφος.

Η ίδια ευρωπαϊκή πλατφόρμα του έργου περιγράφει τη Λέσβο ως περιοχή με ελαιώνες σε λοφώδεις εκτάσεις, ρηχά εδάφη και περιορισμένη υδατική διαθεσιμότητα — συνθήκες που καθιστούν το νησί χαρακτηριστικό πεδίο δοκιμής για τις νέες τεχνικές.

«Τούβλα» από κομπόστ απέναντι στη διάβρωση
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα Compost Brick Ladders, ορθογώνια τεμάχια από κομποστοποιημένο οργανικό υλικό, τα οποία τοποθετούνται περιμετρικά ή εγκάρσια προς την κλίση του εδάφους.

Λειτουργούν σαν μικρά αναχώματα. Επιβραδύνουν την κίνηση του νερού, συγκρατούν χώμα και οργανική ύλη και περιορίζουν τις αρνητικές επιδράσεις των έντονων βροχοπτώσεων.

Καθώς το υλικό αποδομείται, επιστρέφει στο έδαφος οργανική ουσία και θρεπτικά στοιχεία. Έτσι η παρέμβαση δεν λειτουργεί μόνο μηχανικά, αλλά μπορεί σταδιακά να συμβάλει και στη βελτίωση της δομής του εδάφους.

Το RAINS κατατάσσει τα βιοδιασπώμενα δίχτυα και τα «τούβλα» κομπόστ στις τεχνολογίες που στοχεύουν ειδικά στην αύξηση της υδατοϊκανότητας του εδάφους και στην προστασία του από τη διάβρωση.

Το κινητό τηλέφωνο γίνεται γεωργικό εργαλείο
Το δεύτερο σκέλος του προγράμματος δεν βρίσκεται στο χώμα, αλλά στα δεδομένα.

Μέσω αισθητήρων και της ψηφιακής εφαρμογής WaterIQ, θα συλλέγονται πληροφορίες για την υγρασία του εδάφους, τις ανάγκες των φυτών και τις συνθήκες που επικρατούν στην καλλιέργεια.

Η εφαρμογή σχεδιάζεται ώστε να μετατρέπει τις μετρήσεις σε πρακτικές οδηγίες: πότε χρειάζεται άρδευση, πόσο νερό πρέπει να δοθεί και πώς μπορούν να προσαρμοστούν η λίπανση και οι υπόλοιπες καλλιεργητικές φροντίδες.

Με απλά λόγια, ο παραγωγός δεν θα ποτίζει επειδή «έτσι συνηθίζεται» ή επειδή πέρασαν ορισμένες ημέρες. Θα ποτίζει όταν το δέντρο και το έδαφος το χρειάζονται πραγματικά.

Η WaterIQ αναπτύσσεται ως πλατφόρμα λήψης αποφάσεων που συνδυάζει δεδομένα αισθητήρων, τεχνικές συγκράτησης νερού και εξατομικευμένες συστάσεις για τη διαχείριση του εδάφους, του νερού και των θρεπτικών στοιχείων.

Δεν αναζητείται ένα «μαγικό προϊόν»
Η ουσία του προγράμματος δεν βρίσκεται σε μία μεμονωμένη τεχνολογία, αλλά στον συνδυασμό τους.

Συγκράτηση νερού στη ρίζα, περιορισμός της εξάτμισης, προστασία του εδάφους, συλλογή υγρασίας και ψηφιακή καθοδήγηση επιχειρούν να δημιουργήσουν ένα ολοκληρωμένο σύστημα προσαρμογής.

Το μεγάλο ερώτημα, βεβαίως, παραμένει ανοιχτό: θα αποδώσουν αυτές οι λύσεις στις πραγματικές συνθήκες του λεσβιακού ελαιώνα;

Θα πρέπει να μετρηθούν η διάρκεια ζωής των υλικών, το κόστος εφαρμογής ανά δέντρο ή στρέμμα, η απαιτούμενη εργασία, η συμπεριφορά τους στις υψηλές θερμοκρασίες και στις καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις, καθώς και η πραγματική εξοικονόμηση νερού.

Για τον αγρότη δεν αρκεί μια τεχνολογία να λειτουργεί σε ερευνητικό επίπεδο. Πρέπει να μπορεί να αγοραστεί, να εγκατασταθεί χωρίς υπερβολική εργασία και να αποδίδει οικονομικά.

Αυτό ακριβώς καλούνται να δείξουν οι πιλοτικές εφαρμογές.

Η Λέσβος ως ευρωπαϊκό εργαστήριο
Οι στόχοι του RAINS είναι φιλόδοξοι. Σε μακροπρόθεσμο επίπεδο, το πρόγραμμα φιλοδοξεί να συμβάλει σε βελτίωση της αποδοτικότητας του νερού κατά 50% σε 12.700 εκτάρια, να υποστηρίξει περισσότερους από 500 αγρότες και, έως το 2050, να οδηγήσει σε εξοικονόμηση περίπου 244 εκατομμυρίων λίτρων νερού. Πρόκειται για εκτιμώμενους στόχους του έργου και όχι για αποτελέσματα που έχουν ήδη επιτευχθεί.

Στη Λέσβο τον συντονισμό των εφαρμογών έχει το Ινστιτούτο Εδαφοϋδατικών Πόρων του ΕΛΓΟ-ΔΗΜΗΤΡΑ, με τη συμμετοχή της Περιφέρειας Βορείου Αιγαίου, μέσω της Διεύθυνσης Αγροτικής Οικονομίας και Αλιείας, και του Αγροτικού Συνεταιρισμού Πέτρας. Ο Συνεταιρισμός συμμετέχει ως φορέας επίδειξης και εκπροσώπησης των τελικών χρηστών, μεταφέροντας στο έργο την εμπειρία των ανθρώπων που δουλεύουν καθημερινά τη γη.

Η σημασία της προσπάθειας δεν περιορίζεται στην εγκατάσταση ορισμένων υλικών γύρω από μερικές ελιές.

ΠΗΓΗ https://www.lesvosnews.net/