Το 1940, ενώ η Ελλάδα έλεγε «Όχι» στην Ιταλία, η Ρόδος και τα υπόλοιπα Δωδεκάνησα παρέμεναν υπό ιταλική κυριαρχία. Χιλιάδες νησιώτες, παρά την ιταλική υπηκοότητα που είχαν, επέλεξαν να πολεμήσουν στο πλευρό της Ελλάδας, προσδοκώντας την απελευθέρωση της ιδιαίτερης πατρίδας τους.

Η 28η Οκτωβρίου έχει ξεχωριστή σημασία για ολόκληρη τη χώρα. Στα Δωδεκάνησα, όμως, η επέτειος συνδέεται με μια λιγότερο γνωστή ιστορική διαδρομή, η οποία ολοκληρώθηκε χρόνια αργότερα, στις 7 Μαρτίου 1948, με την επίσημη ενσωμάτωση των νησιών στην Ελλάδα.

Η ιταλική παρουσία είχε αρχίσει το 1912, κατά τον Ιταλοτουρκικό πόλεμο. Παρά τις αρχικές προσδοκίες για ένωση με την Ελλάδα, η ιταλική κυριαρχία παγιώθηκε και συνοδεύτηκε από περιορισμούς στην ελληνόγλωσση εκπαίδευση και πιέσεις στην ελληνική ταυτότητα των κατοίκων.

Όταν ξέσπασε ο ελληνοϊταλικός πόλεμος, οι Δωδεκανήσιοι της Αθήνας και του Πειραιά κινητοποιήθηκαν για να καταταγούν στον ελληνικό στρατό. Από τους εθελοντές που παρουσιάστηκαν, 1.586 κρίθηκαν τελικά ικανοί και αποτέλεσαν τον πυρήνα του Συντάγματος Δωδεκανησίων. Η μονάδα πολέμησε στη Μακεδονία απέναντι στις γερμανικές δυνάμεις τον Απρίλιο του 1941, πριν διαλυθεί μετά την κατάρρευση του μετώπου.

Μια ακόμη ξεχωριστή στιγμή ήταν η επιδρομή στο Αγαθονήσι, τη νύχτα της 17ης προς 18η Νοεμβρίου 1940. Ο γιατρός Βάσος Βεργής από την Κάρπαθο και 18 εθελοντές κυρίως Σαμιώτες και Καρπάθιους επιτέθηκαν σε ιταλικό φυλάκιο, σε μία από τις σπάνιες επιχειρήσεις εκείνης της περιόδου σε δωδεκανησιακό έδαφος.

Η απελευθέρωση δεν ήρθε με το τέλος του ελληνοϊταλικού πολέμου. Μετά τη γερμανική κατοχή και τη βρετανική στρατιωτική διοίκηση, η Ιταλία παραχώρησε τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα με τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων το 1947. Η επίσημη ενσωμάτωση ακολούθησε το 1948.

Η ιστορία των νησιών υπενθυμίζει ότι η ελευθερία δεν ακολουθεί πάντα τα σύνορα των κρατών. Για τους Δωδεκανήσιους, το «Όχι» του 1940 ήταν και η αρχή μιας μακράς πορείας προς την εθνική τους δικαίωση.

Πηγή και ιστορική τεκμηρίωση: Τα ιστορικά στοιχεία που αξιοποιήθηκαν για τη συγγραφή του παρόντος άρθρου προέρχονται από δημοσίευμα της Δημοκρατικής της Ρόδου, με τίτλο «Το ΟΧΙ που η Ρόδος και τα Δωδεκάνησα άκουσαν κρυφά από την άλλη πλευρά των συνόρων», το οποίο δημοσιεύθηκε στις 28 Οκτωβρίου 2026.dimokratiki.gr