Η υπόθεση του Επικούρειου Πολιτιστικού Κέντρου Σάμου δεν αποτελεί απλώς παράδειγμα κακής διοίκησης. Συνιστά υπόδειγμα θεσμικής εκτροπής, κατά την οποία ένα έργο με αυστηρά δεσμευμένο πολιτιστικό σκοπό μετατρέπεται, μέσω αλλεπάλληλων αποφάσεων και παραλείψεων, σε εργαλείο διοικητικής ευκολίας και πολιτικής αυθαιρεσίας. Κεντρικό ρόλο σε αυτή την εξέλιξη διαδραματίζει η απόφαση 153/2024 του Περιφερειακό Συμβούλιο Βορείου Αιγαίου, η οποία άνοιξε τον δρόμο για κοινοβουλευτικό και ευρωπαϊκό έλεγχο.

Ένα έργο με σαφείς, ρητούς και αδιαπραγμάτευτους όρους

Το παλαιό Καπνοκοπτήριο Σάμου παραχωρήθηκε κατά χρήση, επ’ αόριστον και άνευ ανταλλάγματος από την Κτηματική Εταιρεία του Δημοσίου, με αποκλειστικό σκοπό τη μετατροπή του σε πολιτιστικό κέντρο. Ο σκοπός αυτός αποτυπώθηκε:

στο παραχωρητήριο,

στη μελέτη αποκατάστασης,

στην απόφαση ένταξης στο ευρωπαϊκό πρόγραμμα,

και στις δεσμεύσεις διατήρησης του σκοπού μετά την ολοκλήρωση του έργου.

Οι προβλεπόμενες χρήσεις ήταν συγκεκριμένες και περιοριστικές: θέατρο, μουσική, χορός, εργαστήρια τέχνης, εκθέσεις, βιβλιοθήκη, χώροι στήριξης πολιτιστικών συλλόγων. Δεν υπήρχε καμία πρόβλεψη για μόνιμη στέγαση διοικητικών υπηρεσιών.

Το πρώτο θεσμικό ατόπημα: απόφαση χωρίς έλεγχο συμβατότητας

Παρά τα παραπάνω, το Περιφερειακό Συμβούλιο, με την απόφαση 153/2024, ενέκρινε τη διάθεση μέρους του κτιρίου για τη στέγαση των Διευθύνσεων Πρωτοβάθμιας και Δευτεροβάθμιας Εκπαίδευσης. Η απόφαση αυτή ελήφθη:

χωρίς προηγούμενη νομική γνωμοδότηση,

χωρίς έλεγχο συμβατότητας με τους όρους της ευρωπαϊκής χρηματοδότησης,

χωρίς αξιολόγηση του αν πρόκειται για ουσιώδη αλλαγή χρήσης.

Η παράλειψη αυτή δεν είναι διαδικαστική λεπτομέρεια. Συνιστά ευθεία παραβίαση της υποχρέωσης επιμέλειας που έχει ένα συλλογικό όργανο όταν διαχειρίζεται συγχρηματοδοτούμενα έργα.

Η «παρεπόμενη χρήση» ως νομικό άλλοθι

Η Περιφέρεια Βορείου Αιγαίου επιχείρησε εκ των υστέρων να βαφτίσει τη στέγαση διοικητικών υπηρεσιών ως «παρεπόμενη και συμπληρωματική χρήση». Πρόκειται για νομικά έωλο επιχείρημα. Η μόνιμη εγκατάσταση υπηρεσιών, με μεταφορά εξοπλισμού, αρχείων και προσωπικού, δεν είναι παρεπόμενη. Είναι σταθερή και κυρίαρχη χρήση που αλλοιώνει τον χαρακτήρα του έργου.

Με τον τρόπο αυτό, το Περιφερειακό Συμβούλιο δεν ερμηνεύει τους όρους χρηματοδότησης· τους παρακάμπτει.

Το κόστος των 150.000 ευρώ: από μελέτη σε πρόσχημα

Στην επιχειρηματολογία της Περιφέρειας δεσπόζει το ετήσιο κόστος λειτουργίας των 150.000 ευρώ. Όμως:

δεν παρουσιάστηκε ποτέ αναλυτική κοστολόγηση,

δεν επικαιροποιήθηκε η παλαιά οικονομοτεχνική μελέτη,

δεν εξετάστηκαν εναλλακτικές πηγές χρηματοδότησης,

δεν αναζητήθηκαν συνέργειες με Δήμους, πολιτιστικούς φορείς ή ευρωπαϊκά προγράμματα.

Το Περιφερειακό Συμβούλιο αποδέχθηκε άκριτα αυτό το ποσό ως «αντικειμενικό εμπόδιο», μετατρέποντας το κόστος από στοιχείο σχεδιασμού σε πολιτικό άλλοθι για την εγκατάλειψη του πολιτιστικού οράματος.

Η συστηματική υποβάθμιση των πολιτιστικών συλλόγων

Παρότι το Επικούρειο σχεδιάστηκε για να λειτουργήσει ως κεντρικός χώρος στήριξης των πολιτιστικών συλλόγων της Σάμου, το Περιφερειακό Συμβούλιο δεν θέσπισε:

μόνιμο φορέα διαχείρισης,

σαφές πλαίσιο προτεραιότητας για τους συλλόγους,

σταθερό πρόγραμμα χρήσεων.

Αντίθετα, επέλεξε το μοντέλο της περιστασιακής παραχώρησης «κατόπιν αιτήσεως», δημιουργώντας συνθήκες αδιαφάνειας, εξάρτησης και επιλεκτικότητας. Ο πολιτισμός μετατρέπεται σε αντικείμενο διαχείρισης κατά περίπτωση, όχι σε δημόσια πολιτική.

Απόφαση με πολιτικές και διεθνείς συνέπειες

Η απόφαση του Περιφερειακού Συμβουλίου δεν έμεινε εντός τοπικών ορίων. Αποτέλεσε τη βάση για:

κοινοβουλευτική ερώτηση έντεκα βουλευτών του ΣΥΡΙΖΑ-Προοδευτική Συμμαχία με πρωτοβουλία της Μαρίνα Κοντοτόλη,

παρέμβαση στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή από τους ευρωβουλευτές Κώστας Αρβανίτης και Νίκος Παππάς.

Το ερώτημα πλέον δεν είναι πολιτικό, αλλά νομικό και θεσμικό: επιτρέπεται η αλλαγή χρήσης ενός έργου που χρηματοδοτήθηκε για συγκεκριμένο σκοπό; Και αν όχι, ποιος φέρει την ευθύνη;

Συμπέρασμα: μια απόφαση που βαραίνει ιστορικά

Το Περιφερειακό Συμβούλιο Βορείου Αιγαίου δεν μπορεί να ισχυριστεί άγνοια. Είχε όλα τα στοιχεία. Είχε τον χρόνο. Είχε την υποχρέωση να προστατεύσει τον σκοπό του έργου. Επέλεξε να μην το πράξει.

Το Επικούρειο δεν απαξιώθηκε από την κοινωνία της Σάμου. Απαξιώθηκε από τις αποφάσεις εκείνων που όφειλαν να το προστατεύσουν. Και γι’ αυτό η υπόθεση εξελίχθηκε από τοπικό ζήτημα σε θέμα κοινοβουλευτικού και ευρωπαϊκού ελέγχου, εκθέτοντας όχι μόνο μια Περιφέρεια, αλλά συνολικά τη δημόσια διοίκηση.

Γιάννης Νέγρης